Mój brat jest osteopatą i fizjoterapeutą. Kiedy rozmawiam z nim o moim bólu, słyszę: „Musisz się ruszać”. W obu obszarach, w ciele i w psychice, można dostrzec podobną zasadę: znaczenie ma nie tylko rozpoznanie problemu, lecz także znalezienie odpowiedniego sposobu działania. Podobieństwo ma jednak swoje granice. Nie każdy ból wymaga tego samego postępowania, podobnie jak nie każda trudność psychologiczna wymaga wyznaczenia kolejnego celu.

W rehabilitacji nie chodzi o dowolny ruch. Liczą się jego rodzaj, zakres i dostosowanie do konkretnego problemu. Przegląd badań przygotowany na potrzeby wytycznych WHO wskazuje, że ustrukturyzowane programy ćwiczeń prawdopodobnie zmniejszają ból i ograniczenia funkcjonalne u osób z przewlekłym pierwotnym bólem dolnego odcinka pleców. Wniosek dotyczy określonego problemu zdrowotnego, nie wszystkich przyczyn bólu (Verville i in., 2023). Dlatego słowa mojego brata traktuję jako punkt wyjścia do analogii, a nie uniwersalną receptę medyczną.

Podobnej ostrożności wymaga zdanie „musisz mieć cel”. Samo posiadanie celu nie mówi jeszcze, czy jest on dla człowieka właściwy. Można konsekwentnie realizować oczekiwania innych, a jednocześnie oddalać się od własnych potrzeb. W badaniach podłużnych Sheldona i Elliota cele zgodne z zainteresowaniami i podstawowymi wartościami człowieka wiązały się z bardziej wytrwałym wysiłkiem, natomiast ich osiąganie, z większymi korzyściami dla dobrostanu. Ważną rolę w tym związku odgrywało zaspokojenie potrzeb autonomii, kompetencji i więzi z innymi (Sheldon & Elliot, 1999).

Pytanie nie brzmi wyłącznie: „Co chcesz osiągnąć?”, lecz także: „Dlaczego właśnie to jest dla ciebie ważne?”.

Dobrze dobrany ruch i dobrze dobrany cel łączy zatem zasada dopasowania. W tym ujęciu cel powinien uwzględniać zarówno kierunek, który człowiek uznaje za własny, jak i warunki, w których ma działać. Nie chodzi o to, aby zawsze robić więcej. Czasem właściwym kierunkiem będzie rozwijanie kompetencji, czasem odbudowanie relacji, a czasem ograniczenie obciążenia i odzyskanie miejsca na odpoczynek. Są to różne możliwe cele pracy, nie jednakowe zalecenia dla każdego.

01 / 02Małe kroki i własna skuteczność

Właśnie tutaj umieszczam Nawigację w modelu M.I.N.D. Jej zadaniem nie jest samo nazwanie oczekiwanego rezultatu, ale przełożenie go na konkretne działania. Ogólne „chcę uporządkować swoje życie” wymaga doprecyzowania: od którego obszaru zacząć, na co można wpłynąć i jaki będzie pierwszy wykonalny krok. Cel wyznacza kierunek. Małe kroki określają sposób poruszania się w jego stronę.

Takie podejście znajduje uzasadnienie w badaniach nad celami bliskimi, czyli dotyczącymi krótszego odcinka działania, oraz poczuciem własnej skuteczności. Bandura i Schunk wykazali, że u dzieci z trudnościami i niskim zainteresowaniem matematyką praca z bliskimi podcelami sprzyjała rozwojowi umiejętności, poczucia skuteczności i zainteresowania zadaniami bardziej niż sam odległy cel lub brak wyznaczonych celów. Badanie dotyczyło konkretnej sytuacji uczenia się, dlatego nie stanowi dowodu na uniwersalną skuteczność „małych kroków” we wszystkich trudnościach życiowych. Pokazuje jednak mechanizm istotny dla rozumienia stopniowego budowania kompetencji (Bandura & Schunk, 1981).

Można to zilustrować przykładem osoby, która odkłada trudną rozmowę w pracy. Odległy cel „nauczę się stawiać granice” nie określa jeszcze, co ma zrobić następnego dnia.

Mały krok nie oznacza przy tym kroku pozbawionego znaczenia ani zadania, które ma pozostać równie łatwe bez końca. W Nawigacji traktuję go jako jednostkę działania, którą można wykonać, ocenić i w razie potrzeby zmodyfikować. Jego wielkość nie jest wartością samą w sobie. Liczy się związek z celem oraz możliwość uczenia się na podstawie rezultatu. Badania nad wyznaczaniem celów wskazują również na znaczenie odpowiedniego poziomu wyzwania, zaangażowania i informacji zwrotnej, dlatego zasady małych kroków nie należy utożsamiać z przekonaniem, że najłatwiejsze cele są zawsze najlepsze (Locke & Latham, 2002).

Samoskuteczność i samorealizacja opisują różne aspekty tego procesu. Pierwsza dotyczy pytania: „Czy potrafię wykonać to działanie?”. Drugą rozumiem tutaj jako rozwijanie własnych możliwości i podejmowanie działań zgodnych z tym, co nadaje życiu osobiste znaczenie. Takie ujęcie jest bliskie eudajmonistycznemu rozumieniu dobrostanu, które akcentuje sens, samorealizację i dobre funkcjonowanie, a nie wyłącznie przyjemność i unikanie dyskomfortu (Ryan & Deci, 2001).

W proponowanej logice Nawigacji nie wystarczy pytać, czy człowiek staje się skuteczniejszy. Trzeba również sprawdzać, czy staje się skuteczniejszy w sprawach, które rzeczywiście uznaje za własne.

02 / 02Dlaczego M.I.N.D. i po co konsultacje?

M.I.N.D. jest moją propozycją uporządkowania pracy nad takim procesem. Etapy te traktuję jako elementy jednej ramy pracy, do których można powracać, a nie sztywną sekwencję wykonywaną tylko raz.

W tej konstrukcji małe kroki nie są dodatkiem do modelu. Łączą rozumienie własnej sytuacji z praktycznym sprawdzaniem nowych sposobów działania. Debriefing nie ma natomiast służyć wystawianiu sobie oceny. Jego zadaniem jest uporządkowanie informacji: co zostało wykonane, jakie przeszkody się pojawiły i czego wymaga kolejna próba. Znaczenie monitorowania postępów znajduje oparcie w metaanalizie badań eksperymentalnych, w której interwencje zwiększające częstotliwość monitorowania sprzyjały realizacji celów (Harkin i in., 2016). Nie oznacza to jednak, że brak postępu zawsze wynika z niewłaściwego planu. W analizie trzeba uwzględnić także zdrowie, warunki życia i ograniczenia pozostające poza bezpośrednią kontrolą człowieka.

Po co zatem konsultacje? W proponowanej przeze mnie pracy ich zadaniem jest wspólne przejście od ogólnego „chcę coś zmienić” do lepszego rozumienia sytuacji i świadomie wybranego działania.

Rolą konsultanta nie jest wyznaczenie komuś właściwego życia. Jest nią pomoc w porządkowaniu problemu, rozważaniu możliwości i wyciąganiu wniosków z podejmowanych prób.

Nie każdy potrzebuje takiego wsparcia i nie każdą trudność można rozwiązać w formule konsultacji psychoedukacyjnej. Ważną granicą tej pracy jest rozpoznanie, kiedy potrzebna jest inna forma pomocy, w tym psychoterapia lub konsultacja lekarska. Równie istotna pozostaje uczciwość wobec samego modelu: badania nad celami, samoskutecznością i monitorowaniem postępów uzasadniają odwołanie do tych mechanizmów, ale nie są dowodem skuteczności M.I.N.D. jako całości. Taka ocena wymagałaby osobnych badań.