Kiedy mówi się o kryzysie psychicznym mężczyzn, rozmowa zwykle ląduje w jednym miejscu, w najbardziej drastycznym punkcie końcowym. Ten punkt jest realny i opisują go twarde statystyki, jednak skupianie się wyłącznie na nim ma jedną wadę: pokazuje skutek, a nie mechanizm. Mężczyzna nie budzi się pewnego dnia w punkcie krytycznym bez ostrzeżenia. Dochodzi do niego przez miesiące, czasem lata, w których system decyzyjny cicho traci sterowność, a otoczenie odczytuje kolejne sygnały jako trudny charakter, wypalenie albo zwykłe zmęczenie.

W tym tekście nie skupiam się na tym ostatnim punkcie, ponieważ mówi o nim już każda kampania społeczna i każdy portal. Skupiam się na trzech awariach systemu, które prowadzą do niego wcześniej oraz na tym, w jaki sposób mój model M.I.N.D. adresuje każdą z nich, zanim skumulują się w coś nieodwracalnego.

Badanie EZOP II, prowadzone przez Instytut Psychiatrii i Neurologii, pokazuje, że ponad 25 procent dorosłych Polaków doświadcza w ciągu życia przynajmniej jednego zaburzenia psychicznego, co daje ponad 8 milionów osób [1]. Rozpowszechnienie zaburzeń nie różni się drastycznie ze względu na płeć. Różni się za to widoczność objawów i cena, jaką się za nie płaci. Przeciętny Polak żyje 74,1 roku, a przeciętna Polka 81,8 roku, według danych Głównego Urzędu Statystycznego sprzed okresu pandemicznego [2].

Statystyki Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pokazują, że mężczyźni odpowiadają za około 38 procent zwolnień lekarskich z przyczyn psychicznych [3]. Nie chodzi o to, kto cierpi bardziej. Chodzi o to, że oficjalne statystyki ochrony zdrowia rejestrują cierpienie dopiero wtedy, gdy ktoś zgłasza się po pomoc, a mężczyźni robią to zauważalnie rzadziej, ponieważ przyznanie się do problemu z głową wciąż kosztuje więcej niż samo jego przeżywanie.

Ten sam mechanizm ukrywania prowadzi w skrajnych przypadkach do zachowań samobójczych, w których mężczyźni odpowiadają za zdecydowaną większość zgonów, mimo że rzadziej wcześniej sygnalizują kryzys [4]. Zatrzymuję się przy tym fakcie na jednym zdaniu celowo. Ten tekst jest o tym, co dzieje się wcześniej, kiedy jest jeszcze przestrzeń na interwencję.

Zanim przejdę do trzech awarii systemu, krótkie wyjaśnienie narzędzia, którym je adresuję. Model M.I.N.D. składa się z czterech etapów:

• Mapping — przejście od subiektywnej, lękowej narracji do obiektywnych faktów, czyli co dokładnie się wydarzyło, jaki był bodziec, jaka reakcja i jaki koszt.
• Insight — zlokalizowanie powtarzalnego błędu poznawczego lub automatyzmu, w tym tak zwanego męskiego filtru, czyli konkretnego sygnału emocjonalnego lub somatycznego, który klient od dawna ignoruje.
• Navigation — wdrożenie technicznego bezpiecznika redukującego koszt impulsywnej decyzji. Kluczowym narzędziem tego etapu jest filtr 1-1-1 oraz protokół „jeśli wystąpi bodziec, to wdrożę procedurę”.
• Debriefing — zamknięcie pętli po epizodzie kryzysowym, czyli analiza, co poszło zgodnie z procedurą, a co było emocjonalnym impulsem, oraz zapis nowej reguły operacyjnej.

Dopóki klient nie wypełni tych trzech pól, decyzja się wstrzymuje. Mechanizm ten działa jak bezpiecznik zmuszający system decyzyjny do przejścia z trybu reaktywnego w tryb analityczny.

Awaria pierwsza: blokada emocjonalna

Znaczna część mężczyzn nie potrafi rozpoznać ani nazwać własnych stanów emocjonalnych. Szacunki tego zjawiska, zwanego aleksytymią, wahają się w populacji ogólnej w granicach od 10 do 17 procent, z wyraźną przewagą u mężczyzn [5]. Sygnał emocjonalny zostaje odebrany jako objaw somatyczny, czyli napięcie karku, ucisk w klatce piersiowej albo bezsenność i trafia do lekarza rodzinnego zamiast do psychologa.

Z tego samego korzenia wyrasta atypowa depresja męska. Zamiast smutku i płaczliwości pojawia się drażliwość, wybuchowość, cynizm oraz utrata poczucia humoru. Cierpienie psychiczne zostaje przekierowane na zewnątrz, co sprawia, że otoczenie odczytuje ten stan jako trudny charakter [6, 7]. Punktem wejścia w model M.I.N.D. jest tutaj etap Insight — nazwanie sygnału, który klient latami ignorował.

Awaria druga: ucieczka behawioralna

Alkohol pozostaje najpopularniejszą metodą samoleczenia napięcia psychicznego wśród mężczyzn w Polsce. Kliniczne kryteria zaburzenia używania alkoholu spełnia aż 13,1 procent mężczyzn wobec 2,1 procent kobiet [8]. Podobny mechanizm regulacji napięcia przez działanie stoi za pracoholizmem oraz uzależnieniami behawioralnymi (hazard, gry, kompulsywne zakupy). Punktem wejścia w model M.I.N.D. jest tutaj etap Navigation.

Awaria trzecia: erozja tożsamości

Współczesne role społeczne stają się coraz mniej jednoznaczne, co wywołuje poczucie zagubienia, chroniczną samotność i syndrom bycia ciężarem. Szczególnym przypadkiem tej erozji jest depresja ojców, która dotyka średnio 10,4 procent świeżo upieczonych ojców [9]. To zjawisko pozostaje w Polsce praktycznie nienazwane.

Jestem psychologiem z wykształcenia (magister psychologii Uniwersytetu SWPS), jednak w praktyce konsultacyjnej celowo nie przyjmuję roli klinicysty z pięciu powodów:

1. Etyczny i prawny: Nie diagnozuję zaburzeń i nie prowadzę psychoterapii. Moja domena to psychologia biznesu, optymalizacja decyzji i radzenie sobie ze zmęczeniem decyzyjnym.
2. Praktyczny: Mój autorytet wynika z bycia praktykiem w terenie. Lata spędzone jako handlowiec i key account manager były poligonem, na którym powstał i był testowany model M.I.N.D.
3. Kulturowy: Dla wielu mężczyzn słowo „terapia” niesie stygmatyzację. Sformułowania „konsultacja operacyjna” czy „optymalizacja decyzji” zdejmują wstyd i otwierają drzwi do współpracy.
4. Cena etykiety: Diagnoza daje ulgę na chwilę, ale często zamienia się w przystanek, na którym klient się zatrzymuje, zamiast iść dalej i odzyskiwać sterowność.
5. Siła sugestii: Samodzielne sprawdzanie nazw zaburzeń w internecie pogłębia stany lękowe. Skupiam uwagę na rozwiązaniu i na samym procesie odzyskiwania kontroli.